De Oude Agora
Geschiedenis

De Agora (markt of verzamelplaats) was het hart van het oude Athene, de focus van het politieke, zakelijke, administratieve en sociale leven, het godsdienstige en culturele centrum en de zetel van de justitie. De plaats werd ononderbroken bewoond gedurende de geschiedenis van de stad. Al in de late Neolithische tijd (3.000 VC) werd het gebied als woonplaats en als kerkhof gebruikt. In het begin van de zesde eeuw VC, de tijd van Solon, werd de Agora een publieke plaats.

Na een reeks herstellingen en aanpassingen, kreeg het in de twee eeuw VC zijn uiteindelijke rechthoekige vorm. Er werd uitgebreid gebouwd na de ernstige schade aangericht door de Perzen in 480-79 VC, de Romeinen in 89 VC en de Heruliërs in 267 AD en na de inval van de Slaven in 580 AD, werd het gebied langzaam verlaten. De Agora werd opnieuw een residentieel gebied vanaf de Byzantijnse periode tot na 1834, toen Athene de hoofdstad van het onafhankelijke Griekenland werd.

De eerste opgravingen werden tussen 1859 en 1912 uitgevoerd door de Griekse Archeologische Vereniging alsook door het Duits Archeologisch Instituut tussen 1896 en 1897. In 1890 bracht een diepe greppel, die voor de Athene-Piraeus spoorweg gegraven was, grote resten van oude gebouwen aan het licht. In 1931 begon de Amerikaanse School voor Klassieke Studies, met de financiële hulp van J. Rockefeller, systematische opgravingen die tien jaar duurden. Het werk werd terug opgenomen in 1945 en het zet zich nu nog steeds voort. Om de ganse Agora zichtbaar te maken, moesten 400 huizen, winkels en kantoren op een totale oppervlakte van 12 hectaren verdwijnen.

In de 19e eeuw werden de vier reusachtige figuren van reuzen en Tritons van de voorgevel van het gymnasium door de Griekse Archeologische Vereniging gerestaureerd. Tussen 1953 en 1956 werd de Stoa van Attalos gereconstrueerd, nu het Agora museum, door de Amerikaanse School voor Klassieke Studies die in dezelfde periode ook de Aghii Apostiloi, de Byzantijnse kerk die rond 1000 AD gebouwd werd, gerestaureerde en de begroeiing in het gebied verwijderde. Het dak van de tempel van Hephaistos werd door de Archeologische Dienst in 1978 hersteld.

Openingsuren en toegang
Monastiraki - Thissio
Monastiraki

De Oude Agora – vroeger

De Agora, gelegen aan de noordwestelijke zijde van de Akropolis, was het burgerlijke en zakelijke centrum van het oude Athene. Op geen gewone dag zorgden burgers, die winkelden of deelnamen aan verschillende politieke activiteiten, voor veel verkeer.

Deze burgers waren hoofdzakelijk mannen met uitzondering van de vrouwen van lagere klasse die hun familie moesten helpen in hun levensonderhoud. Ze voerden nederige taken uit (water halen van één van de twee waterhuizen) samen met de vrouwelijke slaven van de rijkere families. Uit vrees voor verdorvenheid lieten aristocratische families hun zonen vaak de Agora niet bezoeken tot ze jonge mannen waren. Doelloos rondhangen in de Agora werd beschouwd als een teken van slecht karakter.

Noordwest zijde

De foto geeft de noordwest zijde van de Oude Agora weer zoals die nu is. De nummers op de foto verwijzen naar de gebouwen die er stonden en die hieronder vermeld zijn:

1. Stoa van Zeus Eleutherios
2. Tempel van Apollo Patroos
3. Tempel van Hephaestus.
4. Tempel van Cybele, de moeder godin (Metroon – de oude Bouleterion
5. Bouleuterion
6. Tholos

Noordwest zijde – vroeger

Deze foto toont een reconstructie van dezelfde noordwest zijde van de Agora:

1. Stoa van Zeus Eleutherios
2. Tempel van Apollo Patroos
3. Tempel van Hephaestus.
4. Tempel van Cybele, de moeder godin (Metroon – de oude Bouleterion
5. Bouleuterion
6. Tholos

Zuidzijde – vroeger

De foto geeft je een goed idee hoe de zuidkant van de Oude Agora er vroeger uitzag:

1. Tholos
2. Middelste Stoa
3. Zuidwestelijk waterhuis
4. Heliaea of gerechtsgebouw
5. Zuidelijke Stoa
6. Zuidoostelijk waterhuis
7. Munt

Tempel van Apollo Patroos

De tempel, opgedragen aan Apollo, werd gebouwd tussen 340 en 320 VC. Het was een kleine tempel gebouwd in Ionische stijl en zijn naam Patroos, wat vader betekent, verwijst naar de god Apollo die vereerd werd als stichter van de Ionische natie. Het beeld van Apollo stond in de cella (voornaamste ruimte) van de tempel en het was gemaakt door Euphranor.

Onder deze tempel bevinden zich de fundamenten van een kleinere, gelijkaardige, tempel van Apollo (6e eeuw VC). De vroegere tempel werd waarschijnlijk door de Perzen verwoest in 480-79 VC.

Tempel van Cybele (Metroon)

In de reconstructie zie je de Metroon (2) net voor de nieuwe Bouleuterion (3) en naast de Tholos (4). Let op de tempel van Hepaistos (1) in de achtergrond. Tot het einde van de vijfde eeuw diende de Metroon als vergaderplaats voor de Raad van 500 (Boule) maar toen een nieuwe Bouleuterion er net achter werd gebouwd, kreeg de oude de bestemming van heiligdom van de moeder godin Cybele, al zeggen sommige bronnen van Demeter.

Tempel van Hephaistos

Deze tempel, ook gekend als Theseion, is Dorisch en aan de rand van de Agora. Hij staat op de heuvel van Kolonos Agoraios en het is het meest prominente en bestbewaarde monument van de Agora.

Deze tempel was opgedragen aan twee goden, Hephaistos en Athena, wiens bronzen beelden binnenin stonden. Er wordt ook wel geopperd dat de tempel opgedragen was aan Eukleia (Artemis). De tempel was rijkelijk versierd. De bouw van het Hephaisteion startte in 449 VC. Plantkuilen uit de 3de eeuw VC tonen aan dat de omgeving volledig aangelegd was. In de 7de eeuw AD werd de tempel omgevormd tot een katholieke kerk.

De tempel heeft een eigenaardige opstelling, meer bepaald is de oostelijke portiek gericht op de derde kolommen van de zijkanten. Net als in het Parthenon werd de Dorische fries boven de portiek vervangen door een doorlopende Ionische fries. Het gebouw is bijna geheel uit Pentelisch marmer afgezien van de laagste van de drie treden, die uit kalksteen is. Dit is de enige tempel in Griekenland die nog een dak heeft.

Stoa van Zeus Eleutherios

Deze Stoa was opgedragen aan Zeus Eleutherios (Vrijheid), een cultus die opgericht werd na de Perzische Oorlogen. Het was ongebruikelijk dat een godsdienstig gebouw de vorm van een Stoa had eerder dan deze van een tempel en is het, gezien zijn ligging, waarschijnlijk dat het gebouw ook diende voor burgerlijke zaken. Het is mogelijk een verwezenlijking van Mneskles, de architect van de Propylaea op de Akropolis.

Het dak was, net als deze van de tempels, versierd met beelden (acroteria) waarvan minstens eentje dat van een gevleugelde Niki was. Het staat nu in de Stoa van Attalus. Deze Stoa was ook een eerbetoon aan de democratie. In het gebouw hingen schilderijen van de 12 goden en van Theseus, de legendarische koning, waar de Atheners (verkeerdelijk) van geloofden dat hij de oprichter van de democratie was. In de vierde eeuw werden er een aantal schilderijen opgehangen die Atheense overwinningen weergaven. Plato vernoemt deze Stoa als een geliefkoosde rustplaats waar je kon zitten en met vrienden kon spreken.

De geschilderde Stoa

De geschilderde Stoa, of Stoa Poikile, lag op een kruispunt met de Panatheense weg, net tegenover de Koninklijke Stoa (Stoa Basileios) aan de buitenste noordkant van de Agora.

Het kreeg zijn naam door de muurschilderingen die grote Atheens militaire overwinningen weergaven (als deze van de slag bij Marathon). Deze schilderingen waren het werk van befaamde Atheense kunstenaars. Veldslagtrofeeën, als Spartaanse schilden afgenomen door de Atheners bij Pylos in 425-24, werden ook aan de muur van de geschilderde Stoa opgehangen.

De Koninklijke Stoa

De Koninklijke Stoa stond aan de noordelijke grens van de Agora, nabij de Panatheense weg en naast de huidige spoorweg. De tekening geeft de reconstructie weer van de Koninklijke Stoa, of Stoa Basileios, het hoofdkwartier van de Koning Archon die verantwoordelijk was voor godsdienstige zaken, inclusief moorden. Het beeld voor het gebouw is, dat van Themis (gerechtigheid). Het stond in de noordwest hoek van de Agora. Het was voor dit gebouw dat Socrates een gesprek had met Euthyphro, een gesprek dat Plata deed herleven in zijn Euthyphro. In dit gebouw werd Socrates ook ambtshalve en in aanwezigheid van Koning Archon, door Meletus beschuldigd van goddeloosheid. Kopieën van de stadswetten werden in deze Stoa bewaard.

De noordwestelijke hoek van de Agora, waar de Koninklijke Stoa stond, was gekend als de Herms omwille van het groot aantal Herms die hier stonden. Herms waren bustes van Hermes bovenop een vierkante bronzen of marmeren pilaar met mannelijke genitaliën bevestigd aan de voorkant van de pilaar. Ze kwamen veel voor in publieke plaatsen alsook voor woningen omdat men geloofde dat ze de woning en de stad beschermden. In 415 VC ontstond een schandaal toen vandalen Herms in Athene vernielden, mogelijk die in de noordwestelijke hoek van de Agora. Dit voorval was een van de factoren die leidden tot de uitwijzing van Alcibiades.

De Stoa van Attalos

De Stoa van Attalos, aan de oostkant, een geschenk in de 2e eeuw van een Pergamaanse koning die in Athene gestudeerd had, werd door de Amerikaanse School voor Klassieke Studies gereconstrueerd en geeft nu onderdak aan het museum van de Oude Agora. Een inscriptie op de gevellijst maakte duidelijk dat het gebouwd was door Attalos II, heerser van Pergamon van 159 tot 138 VC. Het gebouw is van bijzonder belang in de studie van oude gebouwen omdat de reconstructie van 1952-56, de oorspronkelijke vorm weergeeft.

De Stoa van Attalos is een gebouw met twee verdiepingen, 116 bij 19,6 meter, met een Dorische rij kolommen op de benedenverdieping en een Ionische rij kolommen boven, die een balustrade vormen. De volledige voorgevel is in marmer. De rijen kolommen aan de binnenzijde van de benedenverdieping zijn even hoog als deze aan de buitenzijde om de vloer erboven te ondersteunen maar op dubbele afstand van elkaar en ze zijn Ionisch. De binnenste rij kolommen op de verdieping hebben kolommen met palmbladversiering ontwikkeld in Pergamum. Er is een rij kamers achter de kolommen rijen op elke verdieping. De details ervan zijn minderwaardig in vergelijking met de vormen van de klassieke Atheense architectuur maar veel belangrijker is de manier waarop Stoa’s werden gebruikt om de Agora, volgens een welbepaald plan, af te sluiten.

De Stoa van Attalos geeft onderdak aan het museum van de Oude Agora. Lees hierover meer op de museum pagina’s van Athens Info Guide.

Het Bouleuterion

Achter de Tholos stond de vergaderzaal, of Bouleuterion, van de (gemeente)raad. De raad (Boule) van 500 , 50 leden willekeurig gekozen uit elke stam, bereidde de te bespreken zaken voor de vergadering voor. Spreken in het Bouleuteron werd afgemeten door water dat uit een kleien pot liep. Een dergelijk pot werd ter plaatse gevonden.

De raad kon geen beleidsbeslissingen nemen. Die rol was toebedeeld aan de vergadering van alle volwassen burgers. Alle stamvertegenwoordigers in de raad dienden als Prytane (minister) gedurende 1/10 van het jaar.

De Bouleuterion stond achter de heilige Stoa en was goed beschermd. De zaal had rijen aan de zijkanten zodat 650 mensen konden plaatsnemen. Er was een bijkomende rij zitplaatsen voor bezoekers. Aan een kant waren er twee poorten en een altaar in het midden van de kamer diende voor offergaven aan de goden. Het dak was met hout afgedekt. Met 20 bij 21 meter, had het bijna een vierkante vorm.

De Tholos

Aan de westkant van de Agora stonden een aantal publieke gebouwen. In de zuidwestelijke hoek stond de Tholos, een rond gebouw dat waarschijnlijk diende als kantoor voor de Prytaneis, de groep van 500 raadsleden die steeds beschikbaar waren voor publieke zaken.

Eén derde van de senatoren sliep ook in het gebouw zodat ze steeds aanwezig waren voor noodgevallen. In de Tholos werden eveneens de officiële maten en gewichten van Athene bewaard.

Watersysteem

Doorheen heel de Agora zie je tal van voorbeelden van het oude watersysteem van de stad. Bronnen aan de voet van de Akropolis zorgden voor water. Verschillende segmenten van waterpijpen die in elkaar passen en gemaakt uit klei, kunnen nu nog steeds bewonderd worden.

Het Odeion van Agrippa

In het heilige deel van de Agora vind je de resten van het Odeion van Agrippa, eerst gebouwd in de eerste eeuw VC, herbouwd en uitgebreid doorheen de 5e eeuw AD. Het werd in 15 VC door Agrippa gebouwd en het bestond uit een auditorium met zitplaatsen voor ongeveer 1.000 mensen alsook een zuilengang met twee verdiepingen. Een brand vernielde het in 267 AD en rond 400 AD werd het lyceum om deze plaats gebouwd. De noordzijde was versierd met vier grote beelden van reuzen en Tritonen die op een enorm voetstuk, gered uit de overblijfselen van het Odeion, stonden.

Het standbeeld van Hadrianus

Een, iets groter dan levensgroot, standbeeld van de Romeinse Keizer Hadrianus (117-134 AD) stond in het oostelijk deel van de Oude Agora, gericht naar de regeringsgebouwen in het westen. Hadrianus was een grote liefhebber van de Griekse cultuur en hij herbouwde en voegde heel wat bouwwerken toe aan Athene.

Dit standbeeld stond eerst in de Stoa van Zeus. Het borststuk dat hij draagt wordt cuirass genoemd. Let op de kinderen Romulus en Remus die door de wolf gevoed worden. Romulus en Remus waren een legendarische tweeling die, na verlaten te zijn, door een wolf werden grootgebracht en die de oprichters waren van de stad Rome. Op deze manier werd de herinnering aan (de oprichting van) Rome levendig gehouden.

Athena, de godin van Athene, staat bovenop de wolf wat aangeeft dat Hadrianus Rome als ondersteuning van de Griekse cultuur beschouwde.

De Peribolos

De Peribolos, van de gelijknamige helden, had beelden van de patroonhelden van elk van de tien heersende stammen in Athene. De beelden zijn er niet meer maar het voetstuk van het monument werd deels herbouwd. Het was op dit voetstuk dat publieke mededelingen werden gehangen. Deze mededelingen bevatten onder andere wetten die door de raad van 500 werden voorgesteld. Het monument staat ten oosten van de Metroon, dus recht tegenover de regeringsgebouwen.

De Panatheense weg

De Heilige of Pantheense weg doorkruist de Agora. Het is de weg die ook de Panatheense processie gebruikte om Athena te eren. Deze processie startte aan de Dipylon poort van de stadsmuren om door de Agora naar de Akropolis te gaan om er, in het Erechteion, een nieuwe peplos (mantel) aan het oude beeld van Athena aan te bieden.

Het Agoramuseum

De Stoa van Attalos werd ontdekt bij de opgravingen die door de Griekse Archeologische Vereniging tussen 1859 en 1902 gedaan werden. Het werd herbouwd in 1953-56 om er de vondsten van de Agora in onder te brengen. In 1957 nam de Griekse staat de verantwoordelijkheid over voor de administratie en de veiligheid van het museum en de archeologische site.

De lijst van de verzameling die je er kan bewonderen, zou veel te lang zijn om hier op te noemen, dus is het aangeraden een kijkje voor jezelf te gaan nemen. Een paar voorwerpen die meer dan het bekijken waard zijn, willen we je echter niet onthouden. De Aryballos is een vaas in de vorm van een knielende jongen. Deze figuur stelt een atleet voor die een lint, een teken van overwinning, rond zijn hoofd bindt. Een bronzen hoofd van Nike (victorie) dat vroeger bedekt was met lagen goud en zilver en waarvan de ogen werden ingezet en zeker het beeld van de gevleugelde Nike. Dit laatste stond vroeger voor de Stoa van Zeus Eleutherios. Het kolossale heiligenbeeld van de god Apollo is het werk van de befaamde beeldhouwer Euphranor. Ook het bronzen Spartaans schild met inscriptie is de moeite waard. Het is een trofee die door de Atheners werd meegenomen na hun overwinning op de Spartanen in 425 VC in de slag om Sphacteria.

Moord in de Agora

Gewoonlijk beheerste politieke moorden de gebeurtenissen in de Agora maar op een dag in 513 VC, toen Athene geregeerd werd door de tiran Hippias, leidde seksuele jaloersheid, persoonlijke belediging en politieke samenzwering tot een gebeurtenis waarvan de Atheners geloven dat het een keerpunt in hun geschiedenis is.

Harmodios was een knappe jongeman die door een oudere man, genaamd Aristogeiton, geliefd werd. Er kwamen problemen toen Hipparchos, de broer van de tiran Hippias, seksuele toenadering tot Harmodios zocht. Deze laatste wees Hipparcos af. Aristogeiton werd woedend en jaloers en hij besloot de tirannie omver te werpen. Intussen wilde Hipparchos, die een tweede keer door Harmodios was afgewezen, wraak nemen. Hij nodigde Harmodios’ kleine zus uit om een mand te dragen in een godsdienstige processie (een grote eer) en zei daarna dat hij haar nooit uitgenodigd had omdat ze onwaardig was. Aristogeiton, ondersteund door Harmodios en anderen die de tirannie haatten, besloot Hippias te vermoorden op de dag van de grote Panatheense processie maar, toen ze een van hun samenzweerders in de pottenbakkerswijk buiten de stad (Kerameikos) met Hippias zagen praten, dachten Aristogeiton en Harmodios dat hun plan verraden was. Ze liepen de Agora in en vermoordden Hippias’ broer Hipparchos nabij een heiligdom met de naam Leokoreion. Beide geliefden werden daarop door de wachters van Hippas gedood.

Zo goed als onmiddellijk werden Aristogeiton en Harmodios legendarische helden en ze werden geëerd als tiranslagers omdat vele Atheners (verkeerdelijk) geloofden dat Hipparchos een tiran was op het ogenblik dat hij vermoord werd. De moord betekende niet het einde van de tirannie (die nog 3 jaar verder ging) en ze bereikte enkel dat Hippias en zijn oudere broers kwaad gemaakt werden. Als gevolg van de moord werd Pippias paranoïde en hij liet veel burgers doden. In de Agora werden standbeelden van Aristogeiton en Harmodios geplaatst. De originelen werden later door de Perzen meegenomen in 480 VC maar ze werden kort daarop vervangen door nieuwe standbeelden.

Het altaar van de Twaalf Goden

In het noorden van de Agora stond het vierkantige altaar van de Twalf Goden omgeven door een peribolos muur (een muur die heilige plaatsen omsloot).

Het werd ontdekt door een inscriptie op een marmeren voetstuk dat gevonden werd aan de westkant van de peribolos muur. Het oorspronkelijke altaar werd in 522-21 VC door Peisistratos gebouwd en het werd herbouwd in 425 VC als gevolg van de schade die het geleden had tijdens de invasie van de Perzen in 480/79 VC. Het altaar werd gebruikt als centraal punt om wegafstanden te meten. Vanaf de 5de eeuw VC werd het altaar toegewijd aan de godin van het medelijden, waarschijnlijk omdat de omsloten plaats diende als toevluchtsoord. Een rond marmeren altaar uit de 4de eeuw VC, stond mogelijk ook in het heiligdom.

De Aggi Apostoli kerk

De Aggi Apostoli kerk of kerk van de Heilige Apostelen, is een van de oudste christelijke kerken (begin 11de eeuw AD) in het gebied van de Griekse Oude Agora in Athene. Je vindt deze kerk iets ten zuiden van de Stoa van Attalos aan een van de twee ingangen van de Agora. De kerk heeft vier beuken en een portaal en het laagste deel van de muren is gebouwd met grote stenen blokken. Het bovenste deel is uit metselwerk afgelijnd met bakstenen.